کلاغ جار

خدنگ مهمانی جدید یا ساکنی قدیمی برای حیات وحش اصفهان؟
نویسنده : محمدعلی ابراهیمی - ساعت ۸:٤٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٥/۱٦
 

خدنگ بزرگ یا نمس یا موش خرما

(Indian Grey Mongoose)

 

نوشتاری از دستان علوی – حامی گرگهای ایران

 

جانوری از خانواده ی خدنگ هاست که در کشورهای ساحلی عربی ، پاکستان ، هندوستان و نپال دیده می شود .

در نقشه ی سنتی پراکندگی این جانور در ایران ، نیمه ی جنوبی استان سیستان و بلوچستان ، مناطقی از جنوب استان کرمان ، تمامی نقاط استان هرمزگان به همراه جزیره ی قشم و مناطقی از استان های یزد ، فارس و بوشهر به عنوان زیستگاه های این جانور تعیین شده اند که به نظر می رسد باید بازنگری جدی درباره ی پراکنش این پستاندار در کشور ما انجام گیرد .

خدنگ ها به مهارت زیاد در شکار مارهای سمی حتی کبراها ، شهره اند و به راحتی با انسان اُخت می شوند و انسان ها آنها را دست آموز کرده و برای مبارزه با مارها و عقرب ها از این پستانداران بهره می برند . در کشور ما نیز در برخی مناطق مانند استان کرمان این گوشت خواران را به عنوان حیوان خانگی نگه می دارند .

به همین دلیل هیچ تعجبی ندارد که خدنگ ها را در مراکز پر رفت و آمد انسانی ببینیم . خدنگ ها معمولا در حفره هایی که در زمین ایجاد می کنند به سر می برند . این حفره ها نزدیک دیوارهای خرابه ها و مناطق متروک حفر می شود و در نتیجه لانه هایشان را می توان نزدیک مراکز انسانی یافت . خدنگ ها حیواناتی اجتماعی هستند . معمولا یک گروه خانوادگی نزدیک به هم زندگی کرده و لانه هایشان را کنار هم حفر می کنند . آنها شب ها در لانه استراحت کرده و روزها فعالیت می کنند .

این جانور در تمام فصل های سال بچه می زاید و از موش،مار،مارمولک،قورباغه،پرندگان و تخم آنها،بی مهرگانی مانند حشره ها و مواد گیاهی مانند ریشه ی درختان تغذیه می کند .

در برخی مناطق دنیا مانند هاوایی ، جاماییکا ، کوبا و پورتوریکو که خدنگ وجود نداشت ، آنها را از آسیا بردند و در محیط رها کردند تا جمعیت موش ها و مارهای سمی در مزارع و روستاها کنترل شود .

خدنگ شیوه های جالبی در زندگی خود دارد که آن را بسیار منحصر به فرد کرده است که یکی از آنها بازی با تخم پرندگان است .

در کشور ما علاوه بر خدنگ بزرگ ، انواع خدنگ دیگر به نام خدنگ کوچک زندگی می کند . خدنگ کوچک جثه ای کوچکتر دارد و در اطراف چشم هایش لکه های قهوه ای رنگی وجود دارد . در رابطه با این جانور اطلاعات زیادی در دسترس نیست اما تا آنجایی که بنده می دانم پراکنش آن را در استان های ایلام،خوزستان،بوشهر،کهگیلویه و بویراحمد و فارس ذکر می کنند که البته بنده فکر می کنم پراکنش آن تا جنوب و جنوب شرقی کشور گسترده باشد و اکثر مناطق زندگی خدنگ کوچک با زیستگاه های خدنگ بزرگ همپوشانی دارد . به عنوان مثال در جزیره ی قشم از وجود 2 گونه خدنگ گزارش می دهند .

اما خدنگی که در کوه صفه و اطراف اصفهان شناسایی شده است از گونه ی خدنگ بزرگ است .

با وجود تایید کارشناسان اداره کل محیط زیست استان اصفهان به حضور خدنگ در غرب شهرستان اصفهان ، اما همچنان بیشتر کارشناسان گستره ی زیستگاه این جانور را به مناطق جنوبی کشور محدود می دانند . در یکی از شماره های مجله ی داخلی اداره کل حفاظت از محیط زیست استان اصفهان به نام زیست نگار آمده است در پی خبر حضور جانوری شبیه به سمور در اطراف چاه های فلمن که توسط کارگران اطلاع داده شده بود ، کارشناسان اداره به آن محل مراجعه کرده و حضور این جانور را در تعداد زیاد تایید می کنند . در همین خبر ذکر شده است که احتمال حضور این جانور در کوه صفه و همچنین شرق اصفهان وجود دارد اما تا نبود مدرکی معتبر نمی توان آن را حتمی دانست .

حضور این جانور در کوه صفه حتمی است و احتمالا کوه های اطراف صفه هم زیستگاه خدنگ هستند . یکی از باغداران شرق اصفهان(زیار) اذعان می کرد که این جانور را در این منطقه دیده است .

در پژوهشی که برای دست یابی به فهرست پستانداران منطقه ی زاگرس مرکزی توسط جمعی از بهترین کارشناسان صورت گرفت ، درباره دو گونه ی خدنگ اینگونه توضیح داده شده است :

خدنگ کوچک :

تا کنون از منطقه ی زاگرس مرکزی گزارش نشده است اما در رشته کوه زاگرس از ایلام و کرمانشاه و همچنین فارس رکورد شده است . از این رو احتمال حضور آن در بخش هایی از محدوده ی مورد بررسی می رود .

خدنگ بزرگ :

تا کنون از منطقه ی زاگرس مرکزی گزارش نشده اما از کرمان ، فارس و بوشهر گزارش شده است و با توجه به مشاهدات محیط بانان در حاشیه ی شهر اصفهان ، احتمال حضور آن در بخش هایی از محدوده ی مورد بررسی که در استان های اصفهان و فارس قرار دارند ، وجود دارد .

 

چند نکته درباره ی این جانور برای من جالب است :

1 . با توجه به حضور این جانور در شرق ، مرکز و غرب شهر اصفهان ، مشخص می شود که این جانور در منطقه رها نشده است و این مناطق زیستگاه سنتی این جانور بوده است .

2 . اما چرا در سال های اخیر حضور این جانور در اطراف اصفهان گزارش شده است و در سال های پیشین هیچ خبری از زیست این جانور در اطراف شهر(به خصوص صفه که محل پر رفت و آمدی است) نبوده است . نکته جالبی که ماموران شهرداری در کوه صفه به آن اشاره می کنند این است که خدنگ از چندین سال پیش(همان زمانی که طرح ساماندهی پارک کوهستانی صفه کلید خورد) در منطقه مشاهده می شده اما در سالیان اخیر جمعیت آن به شدت افزایش داشته است . اگر این مکان زیستگاه طبیعی خدنگ بوده است پس باید جمعیت آن از ابتدا یکسان بوده باشد . با کنار هم قرار دادن این موضوعات درمی یابیم که امکان رهاسازی این گونه در سال های بسیار دور در اطراف شهر اصفهان وجود دارد .

3 . یکبار بنده در اداره محیط زیست فیلمی را مشاهده نمودم که یکی از کارشناسان خبره ی اداره با همکاری محیط بانان یک خدنگ را در کوهستان کرکس رهاسازی نمودند . هنگامی که بنده اعتراض کردم که چرا این جانور را در محیطی رها نکردید که همنوع آن وجود داشته باشد همان کارشناس با جدیت فراوان فرمودند منطقه ی حفاظت شده کرکس دارای جمعیتی از خدنگ می باشد !!!

4 . در شناسنامه و فهرست پستانداران مناطق تحت حفاظت محیط زیست استان اصفهان(کلاه قاضی،قمیشلو،موته،عباس آباد،کرکس،دالانکوه و ...) ، همیشه نام راسو و سمور برده شده است . احتمال دارد جانوری که توسط محیط بانان یا گردشگران و دانشجویان مشاهده شده و راسو و سمور نام گرفته ، همین خدنگ بوده باشد . مانند 99 درصد گردشگران و کوهنوردانی که به کوه صفه می روند و این جانور را دیده اند و از آن با عنوان سمور یا راسو نام می برند . که اتفاقا خود بنده شاهد بوده ام که حضور این موجود برای مردم به نوعی تازگی دارد و با دیدن آن تعجب زده می شوند . همچنین افرادی که در پارک کوهستانی صفه به کار مشغولند از این جانور به نام سمور نام می برند و متاسفانه بدرفتاری هایی هم با آن با توجیه جلوگیری از افزایش جمعیت آن انجام می دهند .

5 . اگر فرض بگیریم که زیست خدنگ در اطراف شهر اصفهان و کوهستان کرکس کاملا طبیعی و تاریخی است ، پس مناطق بین زیستگاه های اصلی خدنگ در جنوب ایران و این کوهستان های مرکزی ، مانند زاگرس مرکزی یا حتی کوه های کویری مرکز ایران باید دارای جمعیت هایی از خدنگ باشد .

6 . به دلیل روزفعال بودن و زندگی اجتماعی خدنگ خیلی بعید است کارشناسان در تحقیقات خود نتوانند آن را ببینند . با وجود پژوهش ها و تحقیقات زیاد در حوزه ی مناطق استان اصفهان و زاگرس مرکزی ، چرا هیچ کارشناس و محققی به حضور خدنگ اشاره نکرده است ؟

7 . باید این نکته را هم اشاره کرد که به گفته ی کارشناسان خدنگ های اطراف چاه های فلمن و پارک کوهستانی صفه ، از نوع خدنگ بزرگ هستند . اما امکان اینکه گونه ی خدنگ کوچک در برخی مناطق وجود داشته باشد یا گزارش شود هم وجود دارد .

8 . به رژیم غذایی خدنگ در بالا اشاره شد . بنده خیلی علاقه مندم بدانم خدنگ در صفه چه چیزهایی می خورد ؟ کبک و تیهو و انواع پرندگان دیگر در صفه وجود دارد . اما زیستگاه خدنگ در صفه با مناطقی که آنها زندگی می کنند فاصله دارد . شاید قورباغه ، مارمولک ، حشرات و گیاهان غذای اصلی خدنگ صفه باشند . البته شاید از موشها هم تغذیه کنند . اگرچه فکر می کنم حضور مردم و مواد غذایی به جا مانده از آنها نقش مهمی در افزایش و زندگی خدنگ در صفه داشته باشد . یکبار در محدوده ی پارک صفه و نرسیده به پارک وحش در بین شمشادها یک خانواده ی خدنگ شامل مادر و دو بچه را مشاهده کردم که فکر می کنم یک کلنی ثابت خدنگ هاست . چون یکبار دیگر هم خدنگی را در این منطقه مشاهده کردم و دیده ام که مردم در اطراف آن با تعجب به دنبال چیزی می گردند . مقداری از باقی مانده ی غذای خود را برای آنها ریختم که به راحتی جلو آمدند و در چند قدمی بنده در حال خوردن بودند اما متاسفانه آن روز دوربین همراه نداشتم .

9 . درست است که زیستگاه خدنگ در صفه با مکان های زیست دیگر گوشت خواران(مانند شغال و روباه و ..) فاصله دارد و به نوعی نزدیکتر به محل های پر رفت و آمد است اما رابطه ی بین خدنگ و آن جانوران بسیار بااهمیت است . آیا خدنگ قدرتمندتر است یا روباه و شغال ؟ آیا خدنگ می تواند روباه را از پا دربیاورد یا شغال از هر دو قوی تر است ؟ مکان زیست خدنگ بیشتر با محل زندگی گربه های شهری صفه یکی است و بنده خود دیده ام که گربه های صفه(با وجود جثه و اندام نسبتا بزرگتر در قیاس با گربه های داخل شهر) در مقابل خدنگ با سرعت هرچه تمام تر فرار می کنند و به طرز عجیبی از این گوشتخوار می ترسند .

10 . به دلیل قدرت بسیار بالای زادآوری خدنگ و همچنین نبود دشمن طبیعی این گونه در پارک صفه ، احتمال افزایش بیش از اندازه ی این جانور در سال های آینده و تبدیل شدن به آفت وجود دارد . چیزی که مسئولان پارک را هم نگران کرده است .

در آخر به 2 نکته اشاره کنم :

برخی عقیده دارند خدنگ از زمان حضور باغ وحش قدیمی صفه به این محل آورده شده است و سپس توانسته فرار کند و به صورت طبیعی زندگی و زادآوری داشته باشد .

نکته ی دیگر محل زندگی خدنگ در صفه است . به غیر از اطراف پارک ها و فضای سبز پایین دست کوه که دیدن آنها برای بنده عجیب بود ، اطراف منبع آب و حوالی اتاقک امداد و نجات کوهستان مکان اصلی رفت و آمد خدنگ است . بنده تا به حال بالاتر از این مکان خدنگی را ندیده ام !!!

با سپاس

 

 

فیلمی دو دقیقه ای از خدنگ کوه صفه اصفهان 

 

با تشکر فراوان از دوست گرامی آقای دستان علوی ، حامی گرگهای ایران که این مطلب جامع و کامل را تهیه و در اختیار بنده قرار دادند